هرگونه برنامهريزي يا تصميمگيري در مورد جامعه روستايي و منابع معيشت در روستاها بايد با شناخت كافي از آن صورت گيرد. بدون شناخت دقيق وضعيت موجود، نيازها و خواستههاي يك جامعه، نميتوان در مورد تغييراتي كه ميتواند در آينده انجام پذيرد، پيشبيني يا تصميمگيري درستي داشت. اطلاعات اولين چيزي است كه در اين فرآيند موردنياز است. اطلاعات موردنياز را ميتوان به روشهاي مختلفي مانند بررسي اسنادي، مشاهده، مصاحبه، سرشماري و پرسشنامه گردآوري كرد. اين روشها در يك تحقيق روستايي در كنار هم و به صورت توأم ميتوانند به كار گرفته شوند (دياس، 1983). در ادامه به بررسي روشهاي پژوهش در جامعه روستايي پرداخته ميشود.
1) روشهاي پيمايش
1-1) روش پيمايش شناسايي
براي شناخت سريع شرايط موجود در يك روستا، اولين گام به كارگيري روش پيمايش كلي است كه به آن پيمايش شناسايي هم ميگويند. اين روش زمان و پول كمتري را ميطلبد و براي شناخت كلي، مشكلات و موانع موجود درباره موضوع كاملاً مناسب است. تشخيص گروهها و قشربنديهاي جمعيتي موجود در جوامع روستايي مشكلترين كاري است كه درباره اين نوع پيمايش كلي وجود دارد (دياس، 1983).
1-2) روش پيمايش نمونهاي
اگر بخواهيم اطلاعات مشخصي در زمينههاي خاص مثل منابع درآمد، هزينه، حجم مصرف موادغذايي، وضعيت خانوارها، مهاجرت و غيره به دست آوريم، روش پيمايش كلي وسيله مناسبي نخواهد بود. امكان جمعآوري اطلاعات از تكتك افراد جامعه كه به آن تمام شماري يا سرشماري ميگويند نيز در بسياري از موارد به دليل هزينه بالا و زمان زياد موردنياز و در دسترس نبودن تمامي افراد جامعه، ميسر نيست. براي حل اين مشكل ميتوان با انتخاب گروه كوچكي از يك گروه بزرگ و جمعآوري اطلاعات از گروه كوچك، نتيجه به دست آمده را به كل تعميم داد (دلاور، 1380).
2) روشهاي ارزيابي سريع روستايي
اين روش براي كسب شناخت دقيق، سريع و كم هزينه و علاوه بر آن تصميمگيري و برنامهريزي مشاركتي بكار ميرود. اين روش به افراد خارج از سيستم روستا، براي درك بهتر آن از طريق روشهاي مشاهده و گفتگوي مستقيم با مخاطبان، كمك ميكند. اين ارزيابي وسيلهاي مناسب براي كسب اطلاعات براي برنامهريزي توسعه روستايي در شرايطي است كه وقت، پول، و يا نيروي انساني كافي براي استفاده از روشهاي سنتي پيمايشهاي اجتماعي وجود نداشته باشد. در گذشته تنها منبع جايگزين، اطلاعات مشاهدهاي سطحي بود كه اغلب براساس ضرورتهاي فوري موجود در ناحيه موردنظر انجام ميشد و به همين دليل به آن گردشگري توسعه روستايي ميگفتند. در اين نوع مشاهده دادههاي غيرمعتبري به دست ميآمد كه سوگيري آن به نفع ناحيههايي بود كه دسترسي به آنها از طريق جاده آسان بود (كان يرز، 1381).
به دليل آنكه فنون جمعآوري داده در اين نوع ارزيابي اغلب مستلزم مشاركت فعال مردم محلي است، اين اصطلاح به ويژه رابطه تنگاتنگي با برنامهريزي مشاركتي يافته است، و بنابراين بعضي از اوقات از اين اصطلاح براي بيان رهيافت برنامهريزي مشاركتي همه جانبه استفاده ميشود. براي رسيدن به اهداف برنامهريزي مشاركتي يعني برنامهريزي برپايه نيازها و ضرورتهاي واقعي جامعه روشهايي ابداع شده است كه روش ارزيابي سريع روستاي، ارزيابي اجتماعي ، ارزيابي مشاركتي روستايي، روشهاي آموزش مشاركتي و روش ارزيابي سريع از جمله اين روشها هستند. اين روشها از جمله روشهاي ارزيابي مشاركتي روستايي عمدتاً توسط سازمانهاي جهاني ابتدا در عرصه توسعه روستايي و جوامع محلي در زمينه برنامهريزي مشاركتي به كار گرفته شدند و سپس به عنوان روشهاي مشاركتي كارآمد در ساير عرصههاي برنامهريزي مشاركتي گسترش يافتند. در واقع روش ارزيابي سريع روستايي دامنه وسيعي از روشهاي مشاركتي را شامل ميشود كه در مراحل مختلف فرآيند برنامهريزي به كار گرفته ميشود. (Mascarenhas and others, 1991)
ارزيابي سريع روستايي روشي براي كسب شناخت دقيق و برنامهريزي مشاركتي شامل چهار مرحله است (جمعهپور، 1380):
اول: طرح مسئله يا شناسايي مسائل و مشكلات
دوم: دسته بندي مسائل يا طبقه بندي اطلاعات به دست آمده
سوم: اولويت بندي يا تعيين گروه مسائل مطرح شده
چهارم: طرحريزي يا تهيه برنامه براساس اولويتهاي به دست آمده
3) مشاهده مشاركتي
اصطلاح مشاهده عبارت است از جمعآوري داده توسط فرد يا افرادي كه به طور فعال در يك موقعيت به سر ميبرند و وظيفهاي غير از جمعآوري داده برعهده دارند، چنين افرادي نقش دوگانه ايفا ميكنند، يعني علاوه بر انجام دادن كارهاي عادي روزانه، به جمعآوري دادهها نيز ميپردازند. از اينرو مشاهده مشاركتي وسيلهاي نسبتاً با صرفه براي جمعآوري دادههاست و در نتيجه، اغلب در زمره مجموعه فنون ارزيابي سريع روستايي به شمار ميرود. مشاهده مشاركتي روشي جا افتاده براي جمعآوري دادههاست كه پيش از شكلگيري مفهوم ارزيابي سريع روستايي به كار ميرفته است و از جهتي اين فن تناسب خاصي با برنامهريزي بخشي دارد (كان يرز، 1381).
http://dehati59.blogfa.com
